بهرهوری در صنعت ایران؛ چگونه با همان منابع، تولید بیشتری داشته باشیم؟
صنعت ایران با چالشی عمیق و ریشهدار دستوپنجه نرم میکند: بهرهوری. این واژه در سالهای اخیر به یکی از کلیدواژههای اصلی محافل اقتصادی و صنعتی کشور تبدیل شده، اما آمارها نشان میدهد که هنوز فاصله زیادی با وضعیت مطلوب داریم. بر اساس گزارش سازمان ملل، سرانه ارزش افزوده صنعتی ایران تنها ۷۵۶ دلار است. این عدد در کنار رتبه ۵۵ ایران در شاخص رقابتپذیری صنعتی در دوره ۲۰۲۲-۱۹۹۰، تصویری روشن از وضعیت نابسامان بهرهوری در کشور ارائه میدهد.
ناترازی انرژی نیز به یکی از بزرگترین موانع پیش روی صنایع تبدیل شده است. بر اساس گزارشها، قطعیهای ناشی از ناترازی برق که اکنون بیش از ۱۷ هزار مگاوات ساعت است، میلیاردها دلار خسارت به صنایع کشور وارد کرده است. زیان روزانه قطعی برق در بخش صنعت به قیمت سال ۱۴۰۲ بیش از ۵,۸۴۳ میلیارد تومان برآورد شده است. برخی گزارشها از خسارت ۱۱ میلیارد دلاری صنایع در سال گذشته حکایت دارند.
در چنین شرایطی، مدیران صنعتی با سؤالی حیاتی مواجهاند: چگونه میتوان با همان منابع محدود، تولید بیشتری داشت و از این گرداب پرهزینه خارج شد؟
ریشههای کاهش بهرهوری در صنایع ایران
۱. ناترازی انرژی و قطعیهای مکرر برق و گاز
بزرگترین مانع پیش روی صنایع در سالهای اخیر، قطعیهای گسترده و مکرر انرژی است. صنایع پتروشیمی، فولادی و سیمانی به تنهایی سالانه چهار تا پنج میلیارد دلار خسارت از این محل متحمل میشوند. این مسئله تنها به توقف خط تولید محدود نمیشود؛ بلکه با کاهش توان ایفای تعهدات تولیدکنندگان، افت درآمد بنگاهها، تهدید اشتغال، کاهش صادرات و ارزآوری و افزایش فشار بر بازار همراه است.
۲. فرسودگی تجهیزات و فناوریهای قدیمی
یکی از دلایل اصلی پایین بودن بهرهوری انرژی در ایران، استفاده از فناوریهای قدیمی و بهکارگیری تجهیزات فرسوده است. کارشناسان معتقدند استفاده ناصحیح از انرژی، اتلاف بالاتر از استاندارد در فرآیندهای مصرفکننده انرژی و اعمال نکردن راهکارهای صحیح مدیریتی در مصرف انرژی از جمله موانع اصلی افزایش بهرهوری در صنایع کشور است.
۳. ضعف در مدیریت و نهادهای مغفول مانده
نایبرئیس هیأتمدیره سازمان مدیریت صنعتی، یکی از مهمترین چالشهای بهرهوری در کشور را چالش بهرهوری مدیریت و عدم توجه به رویکرد پلتفرمی و هوشمند ارزیابی بهرهوری میداند. به گفته وی، «مدیریت، نهاده مغفولمانده در محاسبات بهرهوری است». مدیران، عامل تأثیرگذار بر سایر عوامل و نهادههای مؤثر بر بهرهوری هستند و بهرهوری مدیریت به معنای استفاده بهینه از ظرفیتهای مدیر در اجرای وظایف اصلی وی است.
۴. کمبود نقدینگی و نوسانات ارزی
نوسان شدید نرخ ارز، دشواری تأمین مواد اولیه، کاهش قدرت مالی واحدهای تولیدی و هزینههای بالای فناوری، از دیگر موانعی هستند که بهرهوری صنایع را تحت تأثیر قرار دادهاند. بسیاری از واحدهای تولیدی به جای تمرکز بر بهبود فرآیندها، بیشترین انرژی خود را صرف تأمین مالی و مدیریت بحرانهای روزمره میکنند.
راهکارهای عملی؛ چگونه با همان منابع، تولید بیشتری داشته باشیم؟
۱. استقرار سیستمهای مدیریت انرژی (EMS)
با توجه به بحران انرژی و هزینههای سنگین قطعیها، بهینهسازی مصرف انرژی نه یک انتخاب که یک ضرورت است. بهرهوری انرژی، نهتنها راهکاری مؤثر برای کاهش هزینهها و حفظ منابع طبیعی است، بلکه عاملی مهم در رقابتپذیری صنایع ایرانی در بازارهای بینالمللی محسوب میشود. سیستمهای مدیریت انرژی (EMS) به واحدهای تولیدی کمک میکنند تا مصرف را پایش، هدررفت را شناسایی و فرآیندها را بهینه کنند. این کار با سرمایهگذاری نسبتاً کم، بازگشت سرمایه سریعی دارد.
۲. پیادهسازی تولید ناب (Lean Manufacturing)
تولید ناب به عنوان یکی از مؤثرترین رویکردهای مدیریتی در بهینهسازی فرآیندهای تولیدی، کاهش اتلاف منابع و ارتقاء کیفیت محصولات در صنایع پیشرفته جهان مطرح شده است. این رویکرد بر حذف هرگونه اتلاف در فرآیند تولید تمرکز دارد: از حرکتهای غیرضروری نیروی کار و انبارداری ناکارآمد تا تولید مازاد و زمانهای انتظار. پیادهسازی ابزارهای ناب مانند کانبان الکترونیکی، نگهداری و تعمیرات پیشگیرانه (TPM) و مدیریت کیفیت جامع (TQM) میتواند بهطور قابلتوجهی بهرهوری را افزایش دهد.
۳. بهینهسازی فرآیندها و مهندسی مجدد
بسیاری از واحدهای تولیدی همچنان با فرآیندهایی کار میکنند که سالها پیش طراحی شده و با شرایط امروز سازگاری ندارند. مهندسی مجدد فرآیندها (BPR) با تمرکز بر یکپارچهسازی دادهها، کاهش گلوگاههای اطلاعاتی و افزایش چابکی سیستمها، میتواند تحولی اساسی در بهرهوری ایجاد کند. این رویکرد به سازمانها کمک میکند تا فرآیندهای زائد را حذف، زمان انجام کارها را کاهش و کیفیت خروجی را افزایش دهند.
۴. توانمندسازی نیروی انسانی و مدیریت مشارکتی
انجمن بهرهوری ایران بر این نکته تأکید دارد که برای ارتقای بهرهوری، هر فردی باید از خودش شروع کند و بهرهوری را در آن بخش بالا ببرد. نظامهای مدیریت مشارکت، مدیریت دانش و نظام پیشنهادها از جمله ابزارهایی هستند که میتوانند فرهنگ بهرهوری را در سازمان نهادینه کنند. آموزش مستمر کارکنان و ایجاد انگیزه برای بهبود مستمر، بازدهی نیروی کار را به طور چشمگیری افزایش میدهد.
۵. استقرار سیستمهای اندازهگیری عملکرد
آنچه اندازهگیری نشود، قابل بهبود نیست. استقرار سیستمهای اندازهگیری عملکرد با شاخصهای کلیدی (KPI) در حوزههای تولید، کیفیت، نگهداری و تعمیرات و مالی، به مدیران کمک میکند تا تأثیر اقدامات بهبود را بهصورت دقیق پایش کنند و تصمیمات مبتنی بر داده بگیرند. کارت امتیازی متوازن (BSC) و OKR از جمله مدلهای مؤثر در این زمینه هستند.
نتیجهگیری؛ بهرهوری، مسیر بقا در شرایط سخت
در شرایطی که هزینههای تولید روز به روز افزایش مییابد، منابع محدودتر میشوند و ناترازی انرژی به چالشی پایدار تبدیل شده است، بهرهوری تنها راه بقا و رشد پایدار صنایع ایران است. خبر خوب این است که بسیاری از راهکارهای افزایش بهرهوری، نیاز به سرمایهگذاری کلان ندارند و با بهبود مدیریت، بهینهسازی فرآیندها و توانمندسازی نیروی انسانی قابل اجرا هستند.
شرکت بهرهور گستر ری را صنعت، با تیمی از متخصصان مجرب و با تکیه بر متدولوژیهای روز دنیا، آماده همراهی صنایع و سازمانها در مسیر شناسایی گلوگاههای بهرهوری، طراحی راهکارهای عملی و اجرای پروژههای بهبود است. از استقرار سیستمهای مدیریت انرژی و پیادهسازی تولید ناب تا بهینهسازی فرآیندها و توانمندسازی نیروی انسانی، ما در کنار شما هستیم تا با همان منابع موجود، تولید بیشتری داشته باشید و در مسیر تعالی پایدار گام بردارید.
برای دریافت مشاوره و آشنایی با خدمات تخصصی ما، با کارشناسان شرکت بهرهور گستر ری را صنعت تماس بگیرید.
